چرمینه های ذوق در دستان تالشان

این کتاب به زودی در سراسر ایران پخش ودر اختیار عموم زبان دوستان تالشی در قالب 2000 بیت افسانه سرایی تالشی در سبک حماسه سرایی قرار خواهد گرفت امید وارم توانسته باشم قدم کوچکی برای مردم هم زبانم بردارم .

 نزونی ت آخار تالش چ استا

چ سا کو پیل آبه مولله اوستا

ن ماد مندا ن حشرات چوون شن

ن آری آ خزر واره چموشن

.....

                                                   .حشی دا                 

                          نزونی ت ِ آخار تالش چ ِ اِ ستا            چ ِ سا کو پیل آب َ مُل لَ اَ وستا                        

ن ِ ماد مَندا ن ِ حَشرات ِ چ َ وون شِن                     ن ِ آری آ خزر وارَ چ َ موشِن

حَشی پَررَ مینی آفی نوآ تگ                               حَریست ِ وارِشو وا کو لِسو چَک

ای وَر کاس پین ای وَر ویش َ کَ نارَ                     حَشی پَررَ مینی آفَ ت َ لارَ

حَشی پِ ر وا یَلَ شایی داریست ِ                         ک ِ اِشت َ ن نومی نی اَی کو گِ ریست ِ

اومَ آریا حَشی پ ِ روا ویگَ ردَ                          ای وَر د ِ ر ِ تورون اِسپا وی کَ ردَ

حشی یالَ اَ ژ ِن دون ِ ش دَخَندَ                           چ ِ بو کَ رد ِ حشی یا کو دَمَندَ    

(چ ِ را مَ لان) ب ِ وات ِ ش مالمون اِس                   ای لَ ر کو جی وَزَم دِ کار ِ مون اِس

ب ِ واتیش اِسپ َ لاف کَ ردَ اَژ ِ ن دَ                     مَ گَ ر تال شَ چ ِ رار یا کو دَمَردَ

حَ ژی نی گ َف ژ ِ شَ آلیز ک َ رِم رو                     ک ِ شِم آ ریاییو تورانیون خو

حشی آپ ر ِشت ِ شَ ایس پی پاتال وَ                           آپَر ِ س تَ میون ایسپی آلاو َ 

آچ َ قِست َ مِرا ویت رَکِ وقتَ                                اورو آف کَ ند ِ ی ِ اِسپا چ ِ سَخت َ

دی اَسِن کاس پی کو دِ ژ بِ ندی اِسپا                         اَم َ را حِن ت َرَ د ِ ژب ِندی اِستا

ن ِ زونوم چ ِ نتَ بی یا کو آژیست ِ ؟                           حِ سَ بی یا د ِر ِ فیکری آریشت ِ

ح ِ سَ د ِژب ِ ندی را آکو اِ وقتَ                               چ ِ تی ن َ بو ک ِ تورون را د َ و َست َ

آریجی ن َ ایزا بو ک َرد ِ اِسپا                                 اِمی کو جی و َزَم تا اَی گِلَ با

حَشی اِشت َن آژیستون ِش دَ خَندَ                           حَ ت ِ د ِ ژب ِ ندی سَر آریج بَ یَندَ

زاحار ِ اِسپای ِ دِ ژب ِ ند کَ فا شی                          چ َ وون ویر اِن تَ رَ چی را زون ِ ش نی

تورون اِسپا آگ َ ر د ِست َ ب ِ توران                        ح ِ س َ د ِ آری آ اِ سپا اورو آن

حَ شی اِشت َ ن وَری کو واتِ ش َ رو                         حشی اوری حشی پ ِ روا چ ِ آبو

اَس ِ ر گون ِ ش ویبیست ِ تِ ل لَ وا کو                       اورو مرگی سَ سَ ایشتَ د ِ آکو

موزیرون ِ ش دَ خَ ندَ شای یَ بَر ش ِ                            آرَ س َ نی یَ دِ ژ ب ِ ند یا کو بَر ش َ

چ َ مَ اِ سپا اوری یا کو سَ قِش نی                                اورو یا کو تیویل مرگ َ خوم َ زی

ر ِ واری ن َ ب ِ واتیش ناز َ یارم                                  چ ِ م ِ روک َ ب ِ رایش َ اَز ت ِ دار ِم

پی گ ِ اِسپا بِ ش ِ ماسال َ حیرَ                            ب ِ ش ِ تا خ ِ ن دار ِ م اَز ت ِ م ت ِ ویرَ

اَس ِ رگی نَ شوروم اَز اِش تِ دوشون                     ب ِ ش َ ها تا آب َ نی یَ د ِ روشون

ای تَ لی آد ِ رِ آلاو ِ ن اِس پا                           خی یال ِر خَس ب ِ بو دِ ژ ب ِ ند اوآ نا

ح ِ س َ خاس َ ب ِ را بَ رش ِ ن ت ِ یا کو                ب ِ رام ِ نَ م َ آ گَ ردی ت ِ آ کو

چ ِ مون ِ ش حیستو دیمون ِ ش س ِ ر آبا                     ب ِ را جان د ِ بِ ش ِ د ِ ژب ِ ند اوآ نا

آ ل ِ خیست َ ح َ شی ک َ ش َ بالون کو                    ح َ شی نَم نَم کارا واتِ ب ِ ش ِ رو

ر ِ واری ز ِنگ دی یار ِ ستا ک ِ ل َم با                       ر ِ واری چ ِ م ب ِ رَم ِ کو د ِ زَم با

ب ِ رام ِ آخ ب ِ رام ِ اَز کارا شوم                             ب ِ زون اَز اِم آری اون را ن ِ ن َم نوم

سَبان َ سِب اوم َ آریان َ گِ رد َ                                   حِ س َ آفی د ِ ر ِ ب َلکَ م س ِ م ِ ر دَ

پ ِ تار ِ شون َ اِم دو ، آف ویگ َ رد َ                            حَشی سَر نی گِ ل َ آوشون ویکَ ردَ

حَشی نی خ َ رج َ گیلی کو تاو آدَن                                    ح َت َ حشی اَن َ وَش ها دِرِ نَ ن

به پیشنهاد آقای لیثی حبیبی  ترجمه ی اشعار بالا را به فارسی می گذارم جا دارد بیان کنم تالشان قبل از آریایی ها در ایران بوده اند بار ها بین این دو قوم جنگ در گرفته است ولی من خارج از حس ناسیونالیستی این اشعار را سروده ام چرا که در ادامه ی این کتاب صحبت از داد و نیکو پنداری کوروش بزرگ وصلح با آریایی ها پیش می آید. البته افسانه سرایی هیچ ربطی به واقعیت روابط هدو قوم ندارد هرچند من از دیدگاه  قو می که سالها با آریاییان جنگیده است افسانه سرایی کرده ام و هر گونه موضع گیری در برابر این افسانه ها یعنی نگاه کاملا بسته و غیر هنری چرا که تاریخ مکتوب چیزی غیر از زخم بر تن این دو قوم را نشان نمی دهد کهاین مایه ی تاسف تاریخی اینجانب برای آغاز رابطه ی این دو قوم کهن است .

نمی دانی تو آخر تالش چه بوده است .

در سایه ی آن اوستای معلم ، بزرگ شده است

نه ماد بود و نه گرگهای آنها

نه آریا ( در این بیت به سخنی وصل شده ) یی های خزرواره ی چموش

در شهر حشی پرره ( هشپر : محل اوج گیری آفتاب ) برجی تک قرار داشت

که از باران و باد ، کتک و کشیده می خورد

یک طرف دریای کاسپین و یک طرف کناره ی جنگل

 و وسط حشی پرره تلاره ی برجقرار داشت

حشی پروا ( همان حشی پرره ) شاه بزگی داشته است

 که اسم خود را نیز از این شاه می گرفت

آریایی آمده است شهر حشی پروا زیرو رو شد

از یک طرف دیگر تورانیان ارتش خود را خالی کرده اند

حشی ( پادشاه ) پیر های بزرگ را صدا زد

چه می شود کرد ، حشی در این امر ناتوان مانده بود

چرام لان (اسم ) گفت ما اموال زیادی داریم

 از این طریق از یکی رهایی بیابیم ، کارمان ( حل ) شده است

گفت ای سگ لاف زذه ی پیر

مگر چراغ تالشی تو در این جا خاموش شده است

حژی (اسم ) هم صحبت کرد که همه چیز را به هم می زنم

و گراز های آریا وتورانیان را خواهم کشت

حشی به پلکان سفید خود تکیه داد

ایسپی آلاو ( اسم بخار سفید ) میان صحبت پرید

به نظرم می رسد که زمان حمله است

اما امروز منظم کردن سپاه بسیار سخت است

نگاه کنید به دریا سپاه دشمن را

آیا تاکنون همچین دشمنی برای ما وجود داشته است

نمی دانم چه گونه می توان از این جا نجات یافت

حالا باید در این جا فکری ریسید

حالا زمان پاتک به دشمن است

با سنگ های معلق در بلندا می توانید که راه تورانیان را ببندید

با سنگ پرتاب شده می توان به سپاه زجر داد

از این رهایی بیابیم تا آن یکی بیاید

حشی نجات دهنده های خود ( سرداران سپاه را آژ یست یا نجات دهنده می خواندند) را صدا زد

سپس بر روی سر دشمن سنگ پرتاب شده افکند

فریاد زجر سپاه دشمن بالا می گرفت

در خاطره ی آنها برای چنین چیزی دانشی نیست

سپاه توران (  تالشان به سبب خصومت با تورانیان   به دیوانه گان تور می گویند ) به توران برگشت

حالا دیگر سپاه آریایی ها امروز خواهد رسید

حشی پیش خودش زمزمه کرد

حشی امروز حشی پروا چه خواهد شد

اشک هایش به روی باد تلخ می ریخت

امروز صدای مرگ است که از آنجا بلند می شود

خدمتکاران خود رغا صدا زد که می توانید بیرون بروید

تنا دشمن به اینجا نرسیده است اینجا را ترک کنید

سپاه ما امروز در اینجا سلامتی برایش نخواهد بود

امروز گل خیس زمین لانه ی مرگ می زاید

به روار ( اسم ) گفت ای یار عزیزم

برادر کوچک منی من تنها تورا دارم

سپاه را بردار وبه کناره ی ماسال برو

برو تا خون در رگان من است من به یاد تو هستم

با اشک های خود کتف تو را می شورم

بروید از اینجا تا هوا روشن نگشته است

کمی آنجا سپاه را بیارام

خیالت راحت باشد دشمن آنجا نمی آید

حالا ای برادر نیکوی من از این جا بیرون برو

و با صدای برادر جان برادر جان من از میانه ی راه بر نگرد

چشمانش خیس و لپ هایش قرمز شده بود

برادر جان دیگر بو دشمن آنجا نمی آید

به آغوش حشی آویزان گشت

حشی آرام آرام داضشت می گفت برو پسر

زانوان روار به نظر می آمد که فلج شده اند

چشمان روار از گریه زخم شده بودند

اخ برادر جان من من دارم می روم

بدان که من برای این آؤیاییها اسمی باقی نمی گذارم

صبحخ فردا لشکر آریا وارد آمد

حالا در برج شاید تنها سه مرد حضور دارند

 شهر را به تاراج بردند و برج سقوط کرد

بر روی سر ححشی نیز آب جوشان ریختند

حشی را نیز در خرجگیل ( نام روستایی در اسالم ) می اندازند

و همان طور حشی را بدون آتش زدن جنازه اش آنجا رها می کنند

چمه تالش براین و خالاین شمه خاس عید مبارک ببو . شمه بی بزون   ام عید شمه تالشون تاریخه دیلواته یه . ای قم بره . عیدرون مبارک .

کادوسه

«  kaduse»

 نماد پزشکی تالشان

 * تقدیم به همه پزشکان تالش ؛خصوصاً پزشک  دلسوخته ؛ دکتر یدالله طاهری تالش که تمام لحظات زندگی خود را صرف خدمت به تالش وتالشان نموده است.

حتماً همه شما با نماد پزشکی آشنا هستید.یک کاسه، یک چوبدستی و یک مار که به دور  یک  محور قائم (چوبدستی) پیچیده است؛ نماد و علامت پذیرفته شده علم پزشکی در سطح جهان است. گاه این علامت با شکلهای متفاوتی هم دیده می شود. مثل دو مار به دور بک چوب که دارای دو بال است. یا یک مار به دور یک چوب بالدار و.... معمولاً بر روی بسته های دارویی مار این علامت را در حال نوشیدن می بینیم. این علامت را کادوسهkāduse می نامند. بله کادوسه! نامی که قبل از هرچیز یادآور نامواژه کادوس kādus نام قدیمی تالش امروزی است.اما آیا هیچ اندیشیده اید که چرا آن را کادوسه می نامند؟ گفته می شود نام این علامت یعنی کادوسه از واژه ای یونانی یعنی کادوسوم caduceumگرفته شده است که به معنای بشیر است.و البته معانی دیگری چون آورنده پیام ها  و قاصد اعلان جنگها ، مخبر جشن های بزرگ ،اعلام کننده جنگ های تن به تن و.. هم برایش گفته اند.کلمه کادوسه به معنای خروس هم آمده است که پیام آور آفتاب است.این نماد در سال 1798 در انقلاب کبیر فرانسه به عنوان علامت افسران بهداری انتخاب شد. و... در افسانه های یونانی هم در این باره صحبت هایی شده است.در آن افسانه ها پیاله را متعلق به هیژی دختر اسکولاپ می دانند که در حال غذا دادن به مارها است و... چون پدرش اسکولاپ که طبیب بود برای طبابت از مارها و سگ ها کمک می گرفت وآنها را وادار به مکیدن و لیسیدن دملهای چرکی بیماران می کرد.و... بعد ها برای زنده نگه داشتن نام او سکه هایی ساخته شد که اسکولاپ و مارهایش را می شد روی آنها دید. البته بعد ها نماد پزشکی با نماد تجارت که دو مار در حال جنگ را نشان می داد  به نوعی به هم آمیخته شد و به جای یک مار نماد پزشکی دو مار نماد تجارت جای گرفتند.در حالی که چون دو مار در حال جنگ بودند حلقه ای برای اتصال و یکی کردن آنها و دو بال کبوتر که نماد صلح است روی چوبدستی قرار گرفت و شکل اصلی آن عوض شد.گفته می شود کادوسه نمادی از مار شفا دهنده موسی هم هست. حتی آن را نشانه پیوستگی دو جنس هم می دانند. که حاصل آن باروری است که شیره حیات در آن است ودر حال فوران و ریختن در کاسه است.و... (نقل معنی از مقاله ای چاپ شده در روزنامه همشهری ) در این نوشته قصد دارم درباره کادوسه مطالبی برایتان بنویسم و بعد روایتی از یک نقل قدیمی برایتان نقل کنم. به عبارتی قصد دارم به این پرسش که چرا نماد پزشکی را کادوسه نامیده اند ؛پاسخ بدهم.

اگر چه برای کسی معلوم نیست که از چه زمانی این علامت به عنوان نماد پزشکی مورد قبول واقع شده است؛ ولی سال های بسیار دوری است که این علامت در محافل علمی دنیا و یا بر سر در و تابلوهای داروخانه ها و سردر بیمارستان ها و مهر پزشکان و مهر های شرکت هاو بیمارستان ها و...دیده می شود.

اما این پرسش ممکن است در ذهن هر تالشی ایجاد شود که چرا نام این نماد کادوسه است؟ واصلاً چه ربطی به قوم کادوس دارد؟و صد البته پاسخ دادن به این پرسش غیرممکن به نظر می رسد؛مگر آن که در لا به لای فرهنگ شفاهی تالشان به دنبال رد پای آن باشیم و چیزی به دست آوریم. در این نوشته قصد ادعای یافتن پاسخ پرسش مذکور را ندارم ؛اما قصدم از ارائه این مطالب کمک به یافتن پاسخ پرسش مذکور است.

 باور کنید وقتی چند سال پیش که برای اولین بار نامواژه کادوسه به گوشم خورد ؛ارتباط این واژه و نامواژه کادوس(نام باستانی قوم تالش که در بسیاری از آثار نویسندگان باستان آمده است) همیشه برایم یک پرسش بود.تا این که به یاد نقلی افتادم که در کودکی از زبان  پدرم (که روحش شاد باد) شنیده بودم.  یک نقل تالشی که  شاید پاسخ پرسش مرا در خود داشت. و اینک نوشتن این مقاله  بها نه ای شد تا، هم آن نقل در جایی ثبت شود و هم در پی پاسخگویی به یک پرسش برآیم.

و اما آن نقل تالشی:

در روزگاران بسیار قدیم در جایی چوپانی زندگی می کرد که روزگارش از طریق دامداری  می گذشت. این دامدار هر روز که شیر گوسفندانش را می دوشید یک کاسه از آن را در کناری  می گذاشت تا ماری که از مدت ها پیش با چوپان دوست شده بود ؛آن را بنوشد! مار هرروز که برای نوشیدن شیر می آمد ؛پس از نوشیدن شیر سکه ای را که با خود آورده بود داخل کاسه می گذاشت و می رفت. آن مرد چوپان هم با آن سکه به حل مشکلات زندگی خود می پرداخت.

سال ها شرایط به همین منوال گذشت و در آن سال ها کار آن چوپان و آن مار هرروزه تکرار می شد. تا این آن پیر مرد به بیماری لاعلاجی دچار شد. هرچه کوشید تا راه درمان بیماری خود را بیابد ؛موفق نشد. شرایط مرد چوپان تا به آن جا رسید که همه از او فرار می کردند.و مرد چوپان را نیزتوان تحمل این شرایط نبود. هر روز غمگین تر از روز قبل می شد. مدت ها به همان منوال گذشت. تنها مونس آن مرد بیچاره هم که هر روز به دیدنش می آمد همان مار بود که آن هم مرد از ترس نیش مار جرأت نزدیک شدن به آن را نداشت.در یکی از روزها که مرد غمگین و افسرده تر از روز قبل گوسفندانش را دوشیده بود و کاسه شیر را در جای مخصوص گذاشته بود تا مار بیاید وآن را بنوشدو سکه ای برای مرد چوپان در کاسه بیندازد؛اتفاقی متفاوت افتاد که مرد چوپان تا آن زمان هرگز چنان چیزی را ندیده بود. قضیه از این قرار بود که وقتی مار شیر را نوشید ، ناگهان حالش به هم خورد و حالت تهوع به او دست داد و در کاسه استفراغ کرد.! مرد که از دیدن این صحنه عجیب مات و مبهوت بود؛ نمی دانست چه کند.اما ناگهان فکری به ذهنش رسید. با خود گفت : من که به یک بیماری لاعلاج مبتلا شده ام و تا چند مدت آینده خواهم مرد. پس چه بهتر که خودم را راحت تر بکنم. نه دردی را تحمل کنم ونه شاهد فرار مردم از خود و عذاب های روحی آن باشم.حالا که مار هم بیمار است و حالش خوب نیست و امروزدر کاسه من به جای پول،استفراغ خود را ریخته است ؛فرصتی بهتر از این نمی توان یافت.بهتر است استفراغ مار را سر بکشم ؛تا هرچه زودتر بمیرم. چون مواد داخل کاسه هم در خود سم مار را دارد که کشنده است و هم بیماری مار با آن همراه است که برای منِ انسان کشنده است. مرد چوپان چنین گفت و به ناگاه مواد داخل کاسه را سرکشید.!! با این امید که تا چند لحظه دیگر خواهد مرد.اما این اتفاق نیفتاد وآن مرد چوپان از آن روز به بعد هر روز حس می کرد که نسبت به روز قبل شرایط خوبی پیدا می کند! روز به روز شرایط جسمی اش بهتر شد و بهتر شد؛ تا این که بیماری اش هم درمان شد.و او پس از آن روز سال ها به زندگی عادی خود ادامه داد. در حالی که بیماری لاعلاج او که گویا  بیماری جُزام بود، با نوشیدن استفراغ مار درمان شده بود .راهی که تا آن زمان هیچ پزشکی آن را نیازموده بود و کسی درمان بیماری فوق را نمی دانست.!

با دقت در قصه تالشی فوق (که سعی کرده ام آن را پس از سال ها ،آنگ ونه که در ذهنم مانده بود نقل نمایم )می توان پاسخی برای این که چرا کاسه و مار و چوبدستی به عنوان نماد پزشکی انتخاب شده ، یافت وهم به پاسخ پرسش وجه تسمیه کادوسه رسید. اگر چه شاید دلایل دیگری در انتخاب نام کادوسه برای نماد پزشکی دخیل بوده است ؛ولی این ادعا که انتخاب این نام اتفاقی بوده غلط است وحتماً ارتباطی با کادوس و کادوسیان داشته است.البته دور از نظر  نمی توان داشت که حضرت زرتشت که پیامبر تالشان بوده، بنا به نوشته بسیاری از پژوهشگران؛ پزشکی دانا بوده است. و شاید وجود ایشان در دنیای پزشکی و استفاده ایشان از روش های پزشکی سنتی و باستانی تالشی سبب شده تا این نام برای نماد پزشکی انتخاب شود ؛ که اگر چنین باشد، این خود دلیل بسیار خوبی برای پیشرفت علمی تالشان در گذشته ها خصوصاً در رشته پزشکی  می باشد.

برگرفته از ماهنامه تالش ـ شماره 25

 تالش‌، زادگاه‌ زرتشت‌

          نوشته : علی عبدلی

 زمان‌ و مکان‌ تولد اَشوزرتشت‌ ومرکز تبلیغ‌ دین‌ او سه‌ موضوع‌ بنیادین‌در تاریخ‌ مزدیسناست‌ که‌ مورد اختلاف‌ گسترده‌ پژوهشگران‌ می‌باشد.روایات‌ و فرضیه‌ هایی‌ که‌ تاکنون‌ در این‌ باره‌ ارایه‌ شده‌، منابع‌ ما را کلاً به‌دو گروه‌ پژوهشهای‌ جدید و منابع‌ کهن‌ ایرانی‌ تقسیم‌ می‌کند. در منابع‌ کهن‌که‌ شامل‌ اسناد زرتشتی‌ مانند بندهش‌، زات‌ سپرم‌ و دین‌ کرت‌ و آثاردانشمندانی‌ چون‌ بیرونی‌ و مسعودی‌ می‌باشد، آمده‌ است‌ که‌ زرتشت‌ درآذربایجان‌ متولد شده‌(بیرونی‌ 1363 / ص‌ 299 / مسعودی‌ 1378 / ص‌ 224)، در سده‌ ششم‌ پیش‌ از میلاد زندگی‌ کرده‌(پورداوود2536ج‌1/ص‌ 107)،مرکز تبلیغ‌ دین‌ او آذربایجان‌ بوده‌ است‌(دیاکونوف‌ 1357 /ص‌ 9-348)ونیز محل‌ تولد او را عده‌ای‌ مغان‌، اطراف‌ سبلان‌ (جکسن‌ 1369 / ص‌ 69وعده‌ای‌ دیگر شیز و پیرامون‌ دریاچه‌ اورمیه‌ دانسته‌اند(اوشیدری‌ 1371 /ص‌ 31 / دیاکونوف‌ / ص‌ 593 ). در این‌ گروه‌ از منابع‌ اختلاف‌ نظر چندانی‌وجود ندارد. اما گروه‌ دیگر از منابع‌ که‌ همانا پژوهشهای‌ جدید می‌باشد ودقیقا از سالهای‌ 71-1755 به‌ وسیله‌ انکتیل‌ دوپرون‌ آغاز گردیده‌، به‌لحاظ‌ اختلاف‌ گسترده‌ای‌ که‌ با هم‌ دارند به‌ طور کلی‌ به‌ سه‌ شاخه‌ تقسیم‌می‌شوند(کریستنسن‌2537 / ص‌ 17). شاخه‌ اول‌ اساساً موافق‌ منابع‌ کهن‌ایرانی‌ ست‌(آشتیانی‌1367 /ص‌ 80-78 ). شاخه‌ دوم‌یعنی‌ افرادی‌ چون‌بارتولومه‌، جکسن‌، هرتسفلد، هرمت‌، دارمستتر قایل‌ به‌ این‌ هستند که‌زرتشت‌ در آذربایجان‌ متولد شده‌ ولی‌ در آغاز ابلاغ‌ رسالت‌ خود ناگزیرشده‌ به‌ شرق‌ ایران‌ مهاجرت‌ کند(آشتیانی‌ / ص‌ 2-51 / پیرنیا1362 /ص‌75 ) و بالاخره‌ شاخه‌ سوم‌،کسانی‌ چون‌ لومل‌، هنینگ‌، آلتهیم‌، هومباخ‌،کلا منکر ارتباط‌ اشوزرتشت‌ با غرب‌ و شمال‌ غرب‌ ایران‌ می‌باشند و محل‌تولد او را خوارزم‌ و خیوه‌ معرفی‌ می‌کنند(رضی‌ 1376 / ص‌ 1748 ).همچنین‌ در دو شاخه‌ اخیر اختلاف‌ نظر زیادی‌ در مورد زمان‌ زندگی‌ آن‌پیام‌ آور بزرگ‌ ایرانی‌ وجود دارد. متون‌ اصلی‌ اوستا یعنی‌ یشت‌ها و یسنا،هیچ‌ اشاره‌ روشنی‌ به‌ موارد مذکور نمی‌کند اما در متون‌ زرتشتی‌ ساسانی‌مانند بند هشن‌، زرتشت‌ نامه‌ و زات‌ سپرم‌ ضمن‌ اشاره‌ به‌ این‌ که‌ زرتشت‌در آذربایجان‌ ودر سده‌ ششم‌ پیش‌ از میلاد متولد شده‌ است‌، با ارایه‌اطلاعات‌ کمکی‌ بسیار مهمی‌ مانند موقعیت‌ جغرایایی‌ ایران‌ویچ‌ و رودخانه‌دائیتی‌، وزنه‌ استدلال‌ را به‌ نفع‌ فرضیة‌ آذربایجانی‌ بودن‌ زرتشت‌ سنگین‌ترمی‌کند.

  شاید در رد این‌ شباهت‌ شگفت‌ زبانی‌ گفته‌ شود که‌ متن‌ کنونی‌ اوستا به‌وسیله‌ مغان‌ غربی‌ در آذربایجان‌ نوشته‌ شده‌ و لذا با زبان‌ اصلی‌ اوستا یکی‌نیست‌. اگرچه‌ بعید است‌ که‌ چنین‌ ادعایی‌ بشود ولی‌ به‌ هر حال‌ همین‌شاهد زبانی‌ وقتی‌ در کنار شواهد زنده‌ ذیل‌ که‌ ردو یا تعبیر چندگانه‌ آن‌غیرممکن‌ است‌ قرارگیرد، همان‌ اندازه‌ که‌ نظریه‌ ی‌ مادی‌ و مغانی‌ بودن‌اشوزرتشت‌ و زبان‌ او را به‌ واقعیت‌ نزدیکتر می‌کند. نظر آن‌ عده‌ ازمحققان‌ را که‌ سعی‌ دارند به‌ نحوی‌ اورا به‌ نواحی‌ شرق‌ دور ایران‌ قدیم‌مرتبط‌ نمایند، در ابهام‌ فرو می‌برد.

نگارنده‌ پیشتر درکتاب‌ «تاریخ‌ کادوسها» با ذکر دلایلی‌ احتمال‌ تالش‌بودن‌ زرتشت‌ را مطرح‌ کرد.اکنون‌ با دلایل‌ و شواهد تازه‌ای‌ که‌ در این‌باره‌به‌ دست‌ آورده‌ است‌ ذیلا به‌ تکمیل‌ نظر خود می‌پردازد:

1-منابع‌ زرتشتی‌ گویای‌ آنندکه‌ زرتشت‌ در سرچشمه‌های‌ رودخانه‌دراژَ = دراج‌َ به‌ دنیا آمده‌ است‌(بهزادی‌ / ص‌ 104) . امروزه‌ در خاک‌ تالش‌شمالی‌، شهرستان‌ لریک‌ واقع‌ در جنوب‌ کشور جمهوری‌ آذربایجان‌، دردامنه‌ کوه‌ بلند «کومورکوی‌» که‌ رو در روی‌ سبلان‌ قد افراشته‌ و درسرچشمه‌های‌ روخانه‌ خروشان‌ «آلشاچای‌» روستایی‌ وجود دارد به‌ نام‌«دراج‌َ» = درج‌ و طایفه‌ای‌ هم‌ که‌ در ان‌ ناحیه‌ از دیرباز ساکن‌ بوده‌ درج‌نامیده‌ می‌شود.بخش‌ بزرگی‌ از طایفه‌درج‌ در زمان‌ جنگهای‌ روسیه‌ علیه‌ایران‌ و تجزیه‌ تالش‌، همراه‌ میرحسن‌ خان‌ تالش‌ به‌ این‌ سوی‌ مرز کوچیده‌ودر منتطقه‌ ی‌ لَوَندَویل‌ آستارا ساکن‌ شده‌ و هنوزدرج‌ خوانده‌ می‌شوند.توضیح‌ این‌ که‌ کومورکوی‌ یک‌ نام‌ جدید است‌ که‌ ترکی‌ زبانها بر کوه‌ یادشده‌ گذاشته‌اند.

2- اگر کسی‌ از روستای‌ درج‌ به‌ طرف‌ قله‌ کومورکوی‌ برود در سمت‌شمال‌ ،ادامه‌ خاک‌ تالش‌ و سرزمین‌ مغان‌ را خواهید دید. درسمت‌ جنوب‌او دنباله‌ شمالی‌ البرز غربی‌ و استان‌ گیلان‌ = ورن‌َ ی‌ اوستا قرار می‌گیرد.دریای‌ نیلگون‌ کاسپین‌ یا همان‌ «فراخ‌ کرت‌َ» اوستا در سمت‌ شرقی‌ ودشت‌ اردبیل‌ وکوه‌ سبلان‌ در سمت‌ غربی‌ اش‌ دیده‌ خواهد شد.

3- در منابع‌ ما آمده‌ است‌ که‌ دوغدویه‌ مادر اشوزرتشت‌ از اهالی‌«رگ‌َ» بوده‌(اوشیدری‌ /ص‌ 296). اوستا پژوهان‌ رگ‌َ را همان‌ «ری‌» کنونی‌پنداشته‌اند. اما این‌ پرسش‌ هنوز بی‌جواب‌ مانده‌ که‌ پدر زرتشت‌ که‌ فردی‌از قشر متوسط‌ جامعه‌ بوده‌، اعم‌ از این‌ که‌ آذربایجان‌ و یا اهل‌ خوارزم‌ بوده‌باشد، در آن‌ روزگار دوردست‌ تاریخ‌ چگونه‌ توانسته‌ با دختری‌ در ری‌ازدواج‌ کند و او را به‌ دراژَ در ولایت‌ خود ببرد. با نظری‌ به‌ نقشه‌ای‌ که‌نگارنده‌ آن‌ را ترسیم‌ می‌نماید، خواهیم‌ دید که‌ آبادی‌ رگ‌َ هنوز به‌ همین‌نام‌ در فاصله‌ نسبتاً نزدیکی‌ به‌ دراژَ، در منطقه‌ کرگان‌ رود = کهن‌ رودتالش‌ وجود دارد. رگ‌ امروزه‌ به‌ عنوان‌ یک‌ منطقه‌ مهم‌ تاریخی‌ شناخته‌شده‌ و در آن‌جا آثاری‌ متعلق‌ به‌ سده‌های‌ پیش‌ از میلاد به‌ دست‌ آمده‌است‌.

4- پرثوَ یا همان‌ بردعه‌َ دوره‌ اسلامی‌(رضا 1380 / ص‌151 )، شهری‌است‌ که‌ در شمال‌ درج‌ و مغان‌ و در کنار رودخانه‌ ترتر، نزدیک‌ رودخانه‌کورا در خاک‌ اران‌ واقع‌ شده‌ است‌. با توجه‌ به‌ این‌ که‌ هیچ‌ شهر دیگری‌ به‌نام‌ پرثَو با مشخصاتی‌ که‌ آمددر جایی‌ دیگر شناخته‌ نشده‌ است‌، شهرمذکور را می‌توان‌ همان‌ پای‌ تخت‌ کوی‌ ویشتاسب‌، حامی‌ اشوزرتشت‌پنداشت‌ (کریستنسن‌ 1336 / ص‌ 8). حال‌ اگر کسی‌ از دراج‌ به‌ سوی‌ پرثوبرود، باید ابتدا از دیار مغان‌ و سپس‌ از رودخانه‌ شکوهمند و پرخرفسترکورا عبور بکند. توضیح‌ این‌ که‌ تا سده‌های‌ گذشته‌ تمام‌ مردمانی‌ که‌ در آن‌مسیر زندگی‌ می‌کردند به‌ یک‌ زبان‌ سخن‌ می‌گفتند.

در بندهشن‌، بخش‌ 25،بند 70 و بخش‌ 18، بند 52 آمده‌ است‌ که‌ایرانویچ‌ و رودخانه‌ پر از خرفستر داییتی‌ که‌ در کنار آن‌ از سوی‌ اهورامزدابه‌ اشوزرتشت‌ وحی‌ نازل‌ شد، درایرانویچ‌ بوده‌ و ایرانویچ‌ درآذربایجان‌ و یادر مجاورت‌ آذربایجان‌ واقع‌ بوده‌ است‌(بهزادی‌ / ص‌ 114 / پورداوود،ج‌ 1/ص‌ 49 ). آن‌هایی‌ که‌ جیهون‌ را دائیتی‌ پنداشته‌اند نیک‌ می‌دانندکه‌ آن‌ رودنه‌ خرفستر دارد،نه‌ به‌ دریای‌ فراخ‌ کرت‌ می‌ریزد و نه‌ مردمان‌ پیرامون‌ آن‌به‌ زبان‌ اوستایی‌ سخن‌ می‌گفته‌اند.

5- «خشتاوی‌» طایفه‌ بزرگی‌ که‌ به‌ کوی‌ ویشتاسب‌ درجنگ‌ علیه‌ تورهاودیگر مخالفان‌ مزدیسنا یاری‌ می‌رسانده‌(پورداوود،2536 ب‌ / ص‌ 394 )،هنوز به‌ همین‌ نام‌ درتالش‌ وجود دارد و یکی‌ از روستاهای‌ کهن‌ تالش‌جنوبی‌ به‌ نام‌ آن‌ طایفه‌ «خشتاون‌» نامیده‌ می‌شود. همچنین‌ علاوه‌ بر این‌نام‌، شمار دیگری‌ از طایفه‌های‌ تالش‌ مانند: رش‌، سیندی‌، ارده‌، سا و غیرونیز معنی‌ و مفهوم‌ مزدیسنایی‌ دارند.

6- هوتئوسا همسر کوی‌ ویشتاسپ‌ از خاندان‌ نئوتره‌ بوده‌(کریستنسن‌،الف‌ / ص‌ 31) و برادران‌ هوتئوسابرای‌ رفت‌ و آمد به‌ پایتخت‌ ویشتاسپ‌در ولایت‌ شمالی‌ = باکتریش‌، اپاختر، باکتریا، که‌ به‌ سهو آن‌ را گاه‌ شرق‌ وگاه‌ بلخ‌ پنداشته‌اند، می‌بایست‌ از رودخانه‌ دائیتی‌ عبور کند اکنون‌ در جنوب‌رودخانه‌ کورا و در فاصله‌ نسبتا نزدیکی‌ به‌ روستای‌ درج‌، نام‌ نئوتره‌ به‌صورت‌ «نئور» بر روی‌ دریاچه‌ای‌ بسیار دل‌انگیز، با آب‌ شیرین‌ وزلال‌باقی‌ مانده‌ است‌. نئور = نئوتره‌ باید همان‌ دریاچه‌ای‌ باشد که‌ طبق‌ نوشته‌یشت‌ پنجم‌، بندهای‌ 98 و 99،برادران‌ هوتئوسا و خاندان‌ هوُوَ در کنار آن‌برای‌ «اَردوی‌» قربانی‌ می‌دادند.

7- در اوستا بارها از سرزمین‌ «وَرن‌َ» یاد شده‌ است‌. اغلب‌اوستاپژوهان‌ آن‌ را با گیلان‌ کنونی‌ یکی‌ دانسته‌اند(اوشیدری‌ /ص‌ 469). آن‌نام‌ هنوز به‌ صورت‌ «رن‌َ» بر روی‌ یکی‌ از آبادیهای‌ تاریخی‌ تالش‌ باقی‌مانده‌. آبادی‌ مذکور تا چند دهه‌ پیش‌ مرکز ییلاقی‌ حکومت‌ تالشدولابوده‌.

8- نقطه‌ دیگر یکه‌ در نقشه‌ ما باید به‌ جستجوی‌ آن‌ پرداخت‌ دریاچه‌«فرزدانَو» است‌. دریاچه‌ زیبا و پاکی‌ که‌ در متون‌ اوستایی‌ از آن‌ سخن‌ به‌میان‌ آم‌ده‌ است‌ و کوی‌ ویشتاسپ‌ در کنار آن‌ قربانیها داده‌، بنا به‌ نوشته‌بندهشن‌، فرزدان‌ در سگستان‌ واقع‌ می‌باشدو بن‌ آن‌ به‌ دریای‌ فراخ‌ کرت‌می‌رسد(بهزادی‌ /ص‌ 106)(. سگستان‌ را هم‌ می‌ توان‌ سیستان‌ خواند و هم‌سیسیان‌. اگر سیستان‌ خوانده‌ شود، در جستجوی‌ فرزدان‌ به‌ دریاچه‌ هامون‌می‌رسیم‌ که‌ آبگیری‌ ست‌ کدر، در نیمی‌ از سال‌ بویناک‌ و پر از حشرات‌موذی‌ که‌ در دشتی‌ بی‌ آب‌ و علف‌ در جنوب‌ شرق‌ ایران‌ واقع‌ است‌(پورداوود الف‌ 7ج‌ 1 / ص‌ 291). آن‌ آبگیر نه‌ تنها هیچ‌ شباهتی‌ با آنچه‌ که‌از فرزدان‌ وصف‌ شده‌ نداردبلکه‌ در جایی‌ واقع‌ است‌ که‌ نمی‌توانسته‌ با بلخ‌و خوارزم‌ ارتباطی‌ عادی‌ داشته‌ باشد همچنین‌ این‌ موضوع‌ با هیچ‌ منطقی‌سازگاری‌ ندارد که‌ بگوییم‌ چند هزار سال‌ پیش‌ پادشاهی‌ و پیامبری‌ هزاران‌کیلومتر راه‌ را با گله‌ای‌ از احشام‌ قربانی‌ از بلخ‌ و مرزهای‌ چین‌ طی‌می‌کردند و برای‌ قربانی‌ دادن‌ به‌ کنار چنان‌ آبگیری‌ می‌رفتند. ولی‌ اگر«سیسیان‌» خواند ه‌ شود که‌ البته‌ به‌ علت‌ وجود ارتباط‌ بین‌ فرزدان‌ ودریای‌ فراخ‌ کرت‌، منطقی‌تر هم‌ می‌باشد، آن‌ را در محلی‌ می‌یابیم‌ واقع‌ درفاصله‌ نزدیکی‌ به‌ پرثَو، پایتخت‌ کوی‌ ویشتاسپ‌ و مغان‌ و دراج‌ و کورا. درآن‌جا به‌ دریاچه‌ نیلگون‌ بسار دل‌ انگیزی‌ می‌رسیم‌ که‌ هنوز به‌ نام‌ اصلی‌ ودیرین‌ خود «فرزدان‌» خوانده‌ می‌شود. آن‌ دریاچه‌ به‌ واسطه‌ ارس‌ و کورابه‌ دریای‌ فراخ‌ کرت‌ = کاسپین‌ می‌پیوندد.

9- با وجود کاوشهای‌ گسترده‌ ا ی‌ که‌ در خوارزم‌ و بلخ‌ صورت‌ گرفته‌هیچ‌ اثر قابل‌ توجهی‌ از مدنیت‌ مزدیسنا مربوط‌ به‌ پیش‌ از میلاد خصوصاًآتشکده‌ به‌ دست‌ نیامده‌ است‌. ولی‌ در محلی‌ به‌ نام‌ مریان‌ تالش‌ علاوه‌ براشیاء و آثار چند هزار ساله‌ و بزرگترین‌ گورستان‌ تاریخی‌ ایران‌ که‌ در آن‌کشف‌ شده‌(فهیمی‌ 1381 / ص‌ 70 )، هنوز آثار یکی‌ از بزرگترین‌آتشکده‌های‌ باستانی‌ ایران‌ به‌ نام‌ آتشکده‌ کبود مهر،هنوز برجا مانده‌ است‌.مریان‌ در نزدیکی‌ رگ‌َ و در فاصله‌ نه‌ چندان‌ دوری‌ از درج‌ = دراژَ و مغان‌در یکی‌ از زیباترین‌ نقاط‌ طبیعی‌ ایران‌ واقع‌ شده‌ است‌. ناگفته‌ نماند درنواحی‌ پیرامون‌ مریان‌، در کوهستاهای‌ منطقه‌ قومی‌ تالش‌ نمونه‌های‌دیگری‌ از آتشکده‌ کبود مهر وجود داشته‌ که‌ اکنون‌ فقط‌ نامی‌ از آن‌ها درمحل‌ باقی‌ مانده‌ است‌.

10- اگر از این‌ نشانه‌های‌ جغرافیایی‌ گذری‌ به‌ تاریخ‌ هم‌ داشته‌ باشیم‌،دلایل‌ و مستندات‌ فراوانی‌ برای‌ اثبات‌ نظر خود خواهیم‌ داشت‌ که‌ عجالتاًاز پرداختن‌ به‌ آن‌ صرفنظر می‌شود ولی‌ لازم‌ است‌ بر این‌ نکته‌ تأکید شودکه‌ اپاختر و باکتریا که‌ به‌ معنی‌ شمال‌ می‌باشد(معین‌ 1364،ج‌1/ص‌ 434)،به‌ سهو و یا به‌ مصلحت‌ بلخ‌ - بخل‌ پنداشته‌ شده‌، نامی‌ بوده‌ برای‌شمالی‌ترین‌ ایالت‌ ایران‌. آن‌ ایالت‌ از شمال‌ با کشور سکاها و قفقاز و به‌طور اخص‌ با طایفه‌ بزرگ‌ سکایی‌ تور = توران‌ در تماس‌ بود. در عهدزندگی‌ اشوزرتشت‌ ،کوی‌ ویشتاسپ‌ حاکم‌ پرثَو = پارت‌، شمالی‌ترین‌ ایالت‌ایران‌ یا همان‌ ایالت‌ اپاختر و باکتریا بوه‌(پیرنیاالف‌ ،ج‌1/ ص‌537) و به‌ لحاظ‌پذیرش‌ دین‌ مزدیسنا، درگیر جنگ‌ هایی‌ با همسایگان‌ شمالی‌ خود یعنی‌تورها می‌شود چنانکه‌ شرح‌ برخی‌ از وقایع‌ آن‌ جنگ‌ها در اوستا آم‌ده‌است‌. اگر کوی‌ ویشتاسپ‌، حامی‌ زرتشت‌ پادشاه‌ بلخ‌ بوده‌ باشد چگونه‌می‌توانسته‌ با تورهای‌ سکایی‌ در قفقاز مجاور و مخاصم‌ باشد؟

11- دراژَای‌ بودن‌ زرتشت‌ مغایرتی‌ با مغ‌ و مغانی‌ و آذربایجانی‌ ومادی‌ بودن‌ او پیدا نمی‌ کند. زیرا اولا تالش‌ شمالی‌ که‌ روستای‌ درج‌ = دراژَدر آن‌واقع‌ است‌، در قلمرو ماد کوچک‌ قرار داشته‌، ثانیاً روستای‌ درج‌ درجایی‌ قرار داردکه‌ می‌توانسته‌ شهرت‌ مغانی‌ هم‌ پیدا کند، یعنی‌ جزو حوزه‌فرهنگی‌ مغان‌ به‌  شمار آید. ثالثاً تالش‌ شمالی‌ دست‌ کم‌ از اواخر دوره‌هخامنشیان‌ تحت‌ الشعاع‌ نام‌ آتروپاتکان‌ و بعدها اغلب‌ تحت‌ نفوذحکومت‌ آن‌ ایالت‌ بوده‌. بنابراین‌ امری‌ بدیهی‌ ست‌ که‌ اهل‌ روستای‌ درج‌مغانی‌ و یا آذربایجانی‌ هم‌ خوانده‌ شود. شایان‌ ذکر است‌ که‌ اگر همه‌ این‌شواهد جغرافیایی‌، تاریخی‌ و فرهنگی‌ مرتبط‌ به‌ هم‌ مانند: درج‌، رگ‌َ، مغان‌،سبلان‌، آذربایجان‌، رود کورا، سیسیان‌ زرنگ‌، فرزدان‌ پرثَو، تور، دریای‌کاسپین‌  = فراخ‌ کرت‌، ورن‌َ، نئور، رن‌َ و غیرو در یک‌ منطقه‌ مشخص‌ نسبتاًمحدود و در کنار هم‌ با یک‌ ترتیب‌ منطقی‌ وجود نمی‌داشتند، اظهار نظرقطعی‌ در مورد زادگاه‌ اشوزرتشت‌ بار دیگر در این‌ نوشته‌ هم‌ توأم‌ با ابهام‌می‌گردید.

12 – نام مادر اشو زرتشت  " دوغدویه " یا دوغدو بوده. تالشان تنها قومی هستند که هنوز این نام را به صورت " دو دو " در تالش شمالی و" ده ده " در تالش جنوبی پاس داشته اند و از به عنوان نام عام احترام آمیز و مادر مقدس ، به جای نام متعارف " نه نه " استفاده می کنند .

13- در پایان‌ به‌ جای‌ نتیجه‌گیری‌ از آن‌چه‌ که‌ آمده‌ می‌خواهم‌ بگویم‌:ممکن‌ است‌ بتوان‌ ادعا کرد همه‌ آن‌ شواهدو دلایل‌ واهی‌ ست‌ ولی‌ قطعاغیرممکن‌ است‌ که‌ امتی‌ بزرگ‌ و برخوردار از تمدن‌ و فرهنگی‌ کهن‌ ودرخشان‌ ، ناگهان‌ زادگاه‌ و محل‌ ظهور پیامبر خود را فراموش‌ کند و آن‌ رااز این‌ گوشه‌ یک‌ قاره‌ پهناور به‌ گوشه‌ دیگری‌ بکشاند. بنابراین‌ نگارنده‌ باروایات‌ زرتشتی‌، متون‌ کهن‌ ایرانی‌ و ده‌ها دانشمند برجسته‌ جهان‌ در این‌مورد که‌ اشوزرتشت‌ در حدود آذربایجان‌ متولد شد و در همانجا به‌ نشردین‌ خود پرداخته‌ است‌ در کلیات‌ موافق‌ است‌.

نمایه‌

1 - آشتیانی‌ مهندس‌ جلال‌ الدین‌، زرتشت‌ مزدیسنا حکومت‌، دنیای‌ کتاب‌،تهران‌، 1367 .

2 - اُرانسکی‌ یوسف‌ میخائیلوویچ‌، مقدمه‌ فقه‌ الغه‌ ایرانی‌، ترجمه‌ کریم‌کشاورز، پیام‌، تهران‌، 1358 .

3 - اوشیدری‌ دکتر جهانگیر، دانشنامه‌ مزدیسنا، نشر مرکز، تهران‌، 1371 .

4 - بارتولد ولادیمیر، تذکره‌ جغرافیای‌ تاریخی‌ ایران‌، ترجمه‌ حمزه‌سردادور، توس‌، تهران‌ 1358 .

5 - بهزادی‌ رقیه‌، بندهشن‌ هندی‌، مؤسسه‌ مطالعات‌ وتحقیقات‌ فرهنگی‌،تهران‌، 1368 .

بیرونی‌ ابوریحان‌، آثارالباقیه‌، ترجمه‌ اکبر دانا سرشت‌، امیر کبیر، تهران‌1363.

7 - پورداوود ابراهیم‌، یسنا، دانشگاه‌ تهران‌، تهران‌، 2536 .

8 - ـــــــ  الف‌ یشت‌ها، دانشگاه‌ تهران‌، تهران‌ 2536 .

9 - ـــــــ   ب‌  یادداشتهای‌ گاثاها، دانشگاه‌ تهران‌، تهران‌، 2536.

10 - پیرنیا حسن‌، ایران‌ باستانی‌، دنیای‌ کتاب‌، تهران‌، 1362.

11 - ــــــ، ایران‌ باستان‌، دنیای‌ کتاب‌، تهران‌ 1370.

12 - جکسن‌ ابراهم‌ و. ویلیامز، سفرنامه‌ جکسن‌، ترجمه‌ منوچهر امیری‌ -فریدون‌ بدره‌ای‌، خوارزمی‌، تهران‌ 1369 .

13 - دیاکونوف‌ ایگور میخائیلوویچ‌، تاریخ‌ ماد، ترجمه‌ کریم‌ کشاورز، پیام‌،تهران‌ 1357 .

14 - رضا دکتر عنایت‌ الله‌، اران‌ از دورالن‌ باستان‌ تاعهد مغول‌، مرکز اسنادوتاریخ‌ دیپلماسی‌، تهران‌، 131380.

رضی‌ هاشم‌، وندیداد، فکر روز، تهران‌، 1376.

16 - عبدلی‌ علی‌، تاریخ‌ کادوسها، فکر روز، تهران‌ 1378.

17 - فهیمی‌ سید حمید، فرهنگ‌ عصر آهن‌ در کناره‌های‌ جنوبی‌ دریای‌خزر، سمیرا، تهران‌، 1381.

18 - کریستنسن‌ آرتور، مزدا پرستی‌ در ایران‌ قدیم‌، ترجمه‌ ذبیح‌ الله‌ صفا،شرکت‌ مؤلفان‌ و مترجمان‌، تهران‌ 2537.

19 - کریستنسن‌ آرتور، کیانیان‌، ترجمه‌ دکترذبیح‌ الله‌ صفا، بنگاه‌ ترجمه‌ ونشر، تهران‌، 1336.

20 - مسعودی‌ ابوالحسن‌، مروج‌ اذهب‌، ترجمه‌ ابوالقاسم‌ پاینده‌، علمی‌فرهنگ‌، تهران‌، 1378.

21 - معین‌ دکتر محمد، فرهنگ‌ فارسی‌، امیر کبیر، تهران‌ 1364.

  منبع : عبدلی علی ، تاریخ تالش  .

تالش سرزمین اهورایی ( منبع دانلودستان ماسال )

منطقه طوالش**ماسال ورضوانشهر وهشتپر** سرزمین پرشکوهی است که دست روزگار مانند پهلوانان تراژدی، بزرگ‌ترین عزتها و گرانبارترین ذلت‌ها و خواری‌ها را بر آن آزموده است.

امروز چون در این سرزمین اهورایی پای می‌‌نهیم، آن را به سان همه نواحی ایران بی نشان و بی رمق می‌‌بینیم که به شکلی حسرت بار بر گذشته پرشکوه خود غبطه می‌‌خورند ولی به محض آنکه از دیوارهای شهر پای بیرون می‌‌نهیم و به دشت و چمنزارهای آن روی می‌‌آوریم، جلال و جبروت و شوکت دیروز آن فرایادمان می‌‌آید.

شهرستان تالش با مساحتی حدود 2373 کیلومتر مربع که در شمال غرب گیلان قرار دارد، یک چهارم خاک استان را تشکیل می‌‌دهد. این شهرستان که نام خود را از قوم تالش گرفته و به استناد منابع و شواهد بسیار، بازمانده اقوام کادوس باستان و از همسایگان دیرین قوم گیل می‌‌باشد، از غرب به استان اردبیل، از شمال به آستارا و از جنوب به رضوانشهر و ماسال و از شرق به دریا و انزلی محدود شده و شامل شهرهای پره سر، ماسال، رضوانشهر و هشتپر می‌‌باشد.

تالش با داشتن آثار باستانی و تاریخی و همچنین جاذبه‌های طبیعی فراوان می‌‌تواند بستر مناسبی جهت رشد و توسعه صنعت گردشگری باشد. از جمله مناطق دیدنی تالش می‌‌توان به ییلاقهای آق اولرمریان، سوباتان، ارده و از نقاط زیارتی به بقعه شاد میلرزان (شاه میلرزان) واقع در روستای خطبه سرا، بقعه آقا سید احمد نال تربه از نوادگان موسی کاظم امام شیعیان واقع در روستای نال تربه، بقعه سلطان سید در مرکز شهر تالش و بقعه سیاه علم خاله سرا در روستای خاله سرا و همچنین بنای ایسپی مسکت/مزگت (مسجد سفید) واقع در دیناچال اشاره کرد. گفته می شود که این مسجد به دست محمدبن عمر ساخته شده که در صورت صحت، قدمت این بنا به بیش از 1000 سال می رسد.

قلعه لیسار معروف به دژ سلسال در روستای لیسار که از قلعه‌های مهم دوران اسماعیلیان بوده و همچنین کاخ قشلاقی نصراله خان سردار امجد واقع در داخل شهر تالش که قدمت تاریخی آن مربوط به دوره قاجاریه می‌‌باشد و کاخ ییلاقی نصراله خان سردار امجد که در روستای مریان آق اولر قرار دارد، از جلوه‌های مهم تاریخی شهر تالش می‌‌باشند.

پارک جنگلی گیسوم تالش با مساحتی حدود 80 هکتار، سواحل دریای گیسوم و جاده جنگلی منتهی به آن دارای منظره‌ای بسیار بدیهی می‌‌باشد که هر ساله مسافران بسیاری را پذیرا می‌‌باشد.

از محصولات تولید شده در تالش می‌‌توان به برنج، توتون و مرکبات اشاره کرد. این تنوع و فراوانی محصولات سبب شده که تالش بازارهای هفتگی پررونقی داشته باشد. از آن جمله می‌‌توان به یکشنبه بازار چوبر که اختصاص به معاملات دام دارد، پنجشنبه بازار شاندرمن که در آن انواع نهالها، دست ساخته‌های پشمی و نخی و فراورده‌های محلی مواد غذایی عرضه می‌شود همچنین می‌‌توان به پنجشنبه بازار هشتپر اشاره کرد که در آن اغلب زنان و مردان با لباسهای محلی حاضر شده و محصولات منطقه‌ای خود شامل برنج، انواع سبزیها و میوه‌های درختی را به فروش می‌‌رسانند واما ...

تاریخچه جمهوری خود مختار تالش مغان از زمان تحمیل عهدنامه ننگین ترکمن‌چای و تجزیه ولایات قفقاز از پیکر ایـران و دو شقه‌شدن سرزمین تالش، تالشان تنها قومی بوداند که به هوای وصل به موطن اصلی و مام میهن ازلی خود ایـران، بارها به اشکال مختلف و گاه بـا خیزش و قیام عمومی صدای اعتراض خود را نسبت به مفاد عهدنامه مذکور به گوش عالم رسانده‌اند.

چنان که همه می‌دانیم و اغلب بـا جزییات موضوع نیز به طریق مختلف آشنایی پیدا کرده‌ایم، در سال 1993 نیز در منطقه تالش‌نشین آن سوی آستارا چای، وقایعی رخ داد که معنی و مفهومش را در سه عبارت زیر می‌توان خلاصه کرد:

نیل به آزادی‌های دمکراتیک در شرایط پس از فروپاشی شوروی

مقابله بـا اندیشه‌های پان ترکیستی

و حفظ هویت و اصالت ایرانی

وقایع مذکور که بـا نام تشکیل جمهوری خود مختار تالش مغان شناخته شده است، صرف‌نظر از ماهیت، هدف و مباحث نفی و یا تایید، به عنوان فصلی از تـاریخ مردم تالش ثبت گردیده است و از آن‌جایی که مردم مذکور بـا وجود 150 سال جدایی، هرگز ایرانی بودن خود را فراموش نکرده، می‌توان گفت حادثه تالش مغان، مرتبط بـه تـاریخ معاصر گیلان و ایـران است و باید مورد مداقه‌نظر قرار گیرد و روایت درستی از آن ثبت و برای آیندگان به یادگار گذاشته شود. مقاله ذیل نگاهی است از درون به چگونگی آغاز و پایان جمهوری تالش مغان، که نویسنده آن الهام محمداوف یکی از فعالان عرصه آن حادثه، عضو حزب برابری، اقوام جمهوری آذربایجان است. ایشان از سال 1993 به عنوان تبعید سیاسی در آلمان به سر می‌برد و مقاله خود را در نشریه «تالش» که در لنینگراد منتشر می‌شود، به چاپ رسانده است.

در اوایل ماه ژوئن سال 1993 در شهر گنجه بـا رهبری «صورت حسین‌اوف» حوادثی رخ داد. اولین کسانی که در کشور از «صورت حسین‌اوف» جانبداری کردند و به دفاع از او برخاستند. گروهی از نیروهای میهن‌پرست لنکرانی بودند که راس آن‌ها سرهنگ بازنشسته «علی‌اکرم همت‌اوف» قرار داشت.

در بدو امر آن‌ها خواستند که در میدان مرکزی شهر لنکران تجمعی ]میتینگی[ به پشتیبانی از حوادث گنجه برپا کنند، اما حکومت محلی که نمایندگان جبهه خلق بودند و مـردم از آن‌ها نفرت داشتند، مانع برگزاری میتینگ شدند. «علی‌اکرم همت اوف» بـا طرفداران خود موقتا شهر را ترک نمود در همان حال واحد نظامی «17» که در شهر لنکران مستقر بود، از همت اوف دفاع کرد و شورای اوفسران او را به عنوان فرمانده گردان خود انتخاب نمود.

در 15 ژوئن 1993، شورای شهر لنکران در جلسه‌ فوق‌العاده خود نسبت به شهردار سلب اعتماد کرده و اختیارات وی را به «علی‌اکرم همت‌اوف» واگذار کردند به همین شکل مخالفت مردمی و نظامی در شهر لنکران علیه حکومت شکل گرفت.

در 21 ژوئن 1993، رهبری واحد نظامی «17» اطلاعیه‌ای خطاب به مـردم صادر کرد، در این بیانیه آمده بود: «در اوضاع بحرانی که در نتیجه فقدان حکومت و هرج و مرج در کشور به وجود آمده است واحد نظامی (17) در مقابل مـردم احساس مسئولیت خود را درک کرده و تأمین امنیت مـردم مناطق آستارا، لنکران، لریک، یاردیلمی، ماسالی، جلیل‌آباد و بیله‌سوار را بر عهده خود گرفته و در این منطقه جمهوری خود مختار تالش مغان را اعلام می‌کند.» در تـاریخ 4 ژوئیه سال 1993 در شهر لنکران نشستی بـا شرکت نمایندگان پارلمانی، وزرا و دیگر مقامات عالی رتبه و روشنفکران سرشناس که همگی از اهالی تالش مغان بودند برگزار شد.

در این نشست مسائل مربوط به اعلام جمهوری تالش مغان و اوضاعی که در منطقه به وجود آمده بود مورد مذاکره و بررسی قرار گرفت و بعد در شرایط رضایت بخشی راه‌های پیشبرد امور مربوط به تأسیس جمهوری خود مختار تالش مغان و برقراری نظم و امنیت مشخص شد و در آن نشست بـا در نظر گرفتن وخامت اوضاع سیاسی و اجتماعی تصمیم گرفته شد که در اسرع وقت مجلس خلق جمهوری تالش مغان تشکیل شود.

در 17 اوت، بـا توجه به موانع قابل تصور و غیر قابل تصور، انتخابات خلق جمهوری خود مختاری تالش مغان برگزار شد و از هفت منطقه مذکور 216 نماینده از 250 نماینده انتخاب شده و در مجلس حضور یاوفتند. در نخستین جلسه به اتفاق آرا ایجاد جمهوری خود مختار تالش مغان در قالب جمهوری آذربایجان را تصویب کردند. و در جلسه بعدی لایحهٔ تدوین قانون اساسی آن جمهوری تصویب شد و «علی‌اکرم همت‌اوف» به عنوان رئیس جمهور موقت جمهوری خود مختار تالش مغان و «فخرالدین عباس اوف» به عنوان رئیس مجلس خلق انتخاب گردیدند. هم‌چنین ترتیب کار مجلس خلق مشخص شد و کمیسیونی مامور تهیه و تدوین قانون اساسی گردید و رنگ و آرم پرچم جمهوری خود مختار تالش مغان نیز مورد تصویب قرار گرفت و در مدت کوتاهی برای تثبیت اوضاع اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و تأمین مواد اولیه غذایی مـردم، اقدامات فوری انجام گرفت و برای اولین بار در تـاریخ جمهوری آذربایجان درباره چگونگی انتخاب والی و معاون والی ولایات، اساسنامه‌ای تصویب شد. مجلس خلق روز انتخابات ریاست جمهوری را مشخص کرد. اما تهاجمات حکومت مرکزی، بعضی اشتباهات رهبری جمهوری خود مختار تالش مغان، نبود تجربه سیاسی درحد لازم، عدم درک برخی از مـردم از مساله جمهوری خود مختار و ترس مـردم از شخصیت «حیدر علی‌اوف» بر روند امور و اجرای تدابیر اتخاذ شده مجلس خلق تأثیر منفی می‌گذاشت. تـا این که در تـاریخ 23 اوت سال 1993 بر اثر تهاجم گسترده نیروهای دولتی و خودداری علی‌اکرم همت اوف از درگیری مسلحانه و خونریزی، جمهوری خود مختار تالش مغان ساقط شد و همه رهبران آن رئیس جمهور، وزیر دفاع و غیره و ... بیش‌تر از 20 نفر زندانی شدند و شمار زیادی نیز متواری گردیدند.

طبق مصوبه مجلس ملی جمهوری آذربایجان، دادگاه عالی کشور، فعالیت حزب برابری ملل آذربایجان که قبلا حزب خلق جمهوری تالش نامیده می‌شد و رهبر ایدئولوژی جمهوری خود مختار تالش مغان و نیروی محرکه آن بود و کارمند علمی فرهنگستان علوم آذربایجان «هلال محمداوف» آن را رهبری می‌کرد، متوقف شد. اعضای این حزب تحت تعقیب قرار گرفته و برای رهبر آن حکم پیگرد صادر شد.

بـا همه این احوال به علت سانسور شدید رسانه‌های جمهوری آذربایجان و محروم بودن جمهوری تالش مغان از امکانات تبلیغاتی برای مـردم جهان و حتی بسیاری از مـردم جمهوری آذربایجان، چگونگی وقایع مذکور ناشناخته ماند. به راستی در تابستان سال 1993 در سرزمین تالش چه اتفاقی رخ داد؟ علل اعلام جمهوری خود مختار تالش مغان چه بود و چرا ساقط شد؟

مبارزه سیاسی حزب برابری ملل آذربایجان برای ایجاد خود مختاری تالش «حزب برابری ملل آذربایجان» که قبلا «حزب خلق تالش» بود، در اواخر سال 1989 به نام حزب رستاخیز تالش بنیان‌گذاری شده بود. هدف اصلی آن حزب دفاع از حقوق قومی تالش‌ها در سطح دولت بود که در آینده می‌بایست برای ایجاد خودمختاری در اراضی هفت شهرستان جنوب جمهوری آذربایجان مبارزه می‌کرد. برانگیزندگان و رهبران ایدئولوژی این حزب، دانشجویانی بودند که در دانشگاه‌های پایتخت تحصیل می‌کردند و نیز نمایندگان وطن‌پرست و روشنفکر رهبرشان هم «هلال‌ محمداوف» بود.

«هلال محمداوف» در سال 1959 میلادی در روستای تنگه رود منطقه آستارای جمهوری آذربایجان در خانواده‌ای روشنفکری متولد و بعد از اتمام تحصیلات دبیرستانی وارد دانشگاه دولتی باکو شد و به عنوان دانشجوی ممتاز رشته ریاضی تحصیلات خود را به اتمام رسانده و بعد در فرهنگستان علوم جمهوری آذربایجان مشغول به کار گردید. او زمانی که در فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی مشغول گذراندن دوره کارآموزی علمی خود بود، فعالیت سیاس خود را شروع کرد؛ 5 شماره از روزنامه «تولیشی» (تالشی) یک شماره از روزنامه «تولشستون» (تالشستان)، چند بروشور و کتاب درباره زندگی و فعالیت «ذوالفقار احمدزاده» که در اوایل قرن بیستم رهبر نهضت قوم تالش بوده است، منتشر کرد. در زمان اعلام جمهوری خود مختار تالش مغان، «جبهه خلق»، حزب حاکم آذربایجان بود. آن حزب به پان‌ترکیست‌ها منسوب و از طرف «حیدرعلی‌اوف» ایجاد شده بود، تـا راه رسیدن او به حکومت را هموار کند. روند بعدی حوادث این واقعیت را به خوبی به اثبات رساند.

«هلال محمداوف» همراه بـا طرفداران خود همیشه ضد رهبری پان ترکیست این تشکیلات، یعنی «ابوالفضل الچی‌بک» مبارزه می‌کرد، او از سیاست جبهه خلق آذربایجان مبنی بر نقض آشکار حقوق اقوام غیر ترک ]زبان[ در جمهوری آذربایجان انتقاد می‌نمود، به همین سبب او بارها از طرف ارگان‌های دولتی مخصوصا از طرف وزارت امنیت ملی و از طرف رسانه‌های گروهی پان‌ترکیست تحت فشار روانی و سیاسی قرار داشت و مورد تهدید و انتقاد قرار گرفته بود لیکن او علی‌رغم همه فشارها، تهدیدات و بهتان‌ها در راه حفظ و اعاده حقوق دمکراتیک همه ]مردم جمهوری[ آذربایجان فعالیت می‌کرد.

بعد از شکست جمهوری خود مختار تالش مغان او مجبور شد که آذربایجان را به مقصد روسیه ترک کند و در حال حاضر در روسیه زندگی می‌کند.

برنامه و اهداوف سیاسی حزب برابری ملل آذربایجان ]کاربرد[ نام قوم یک و نیم میلیون نفری تالش‌ها در سال 1938 میلادی رسما ممنوع اعلام شده و تـا حال اسم آنان اعاده نشده است. (یعنی در اسناد رسمی اجازه نمی‌دهند که قوم تالش در آن ذکر شود).

در روند سرشماری عمومی نفوس در سال 1989 میلادی، برگه‌های صدهاهزار نفر مردمی که قومیت خود را تالش نوشته بودند، در عرض دو روز تعویض گردید و در قسمت مربوطه، ملیت آذربایجانی نوشته شد، فقط بعد از اعتراضات مـردم به طور نمادین تعداد تالش‌ها در جمهوری آذربایجان، بیست و یک هزار نفر ذکر شده است (در حالی که فقط در بعضی از روستاهای تالش، بیش‌تر از این تعداد تالش زندگی می‌کند).

ارگان‌های دولتی ]جمهوری[ آذربایجان بـا بهانه‌های مختلف اعضای حزب برابری خلق‌های آذربایجان را تحت تقیب قرار داده و سعی کرده‌اند که به هروجهی کلمه «تالش» از نظام‌نامه و برنامه این حزب برداشته شود.

رهبری حزب برابری ملل آذربایجان هیچ‌وقت پنهان نمی‌کرد که هدف این حزب ایجاد خودمختاری تالش در ترکیب جمهوری آذربایجان است. تصادفی نیست که در نظام‌نامه حزب مذکور که در 12 مارس سال 1993 وزارت دادگستری جمهوری آذربایجان نیز آن را رسما تصدیق کرده است، آمده که این حزب فعالیت خود را بر مبنای موازین حقوق بین‌الملل و بر اساس معیارهای دمکراتیک حق تعیین سرنوشت ملت‌ها و بر طبق قانون اساسی جمهوری آذربایجان ادامه می‌دهد.

لکن بـا توجه به این موارد، این حزب هیچ‌وقت سعی نکرده است که روند حوادث را به صورت مصنوعی سرعت دهد بلکه کوشیده است که برای فراهم شدن شرایط مناسب سیاسی، اقتصادی و روانی برای تحقق تشکیل خود مختاری از مشی مبارزه دمکراتیک عدول نکند، از این رو اعلام جمهوری تالش مغان در تابستان سال 1993 چندان غیر منتظره نبود.